Dovul, to`fon va quyunlar
![](http://geografiya.uz/uploads/posts/2015-06/thumbs/1433192571_tayfun.jpg)
Dovul (tayfun) - qattiq bo`ron bo`lib, uning chekkalarida shamol tezligi 30
m/soniyani tashkil qiladi, shamolning shidda tezlik bilan «yashaydi»,
sayyoramiz bo`ylab 9-12 sutka davomida harakatda bo`ladi. Sinoptiklar dovullar
bilan ishlash oson bo`lishi uchun unga nom berishadi.
Dovul o`zining
vayron qiluvchi kuchi bilan zilzilaga teng keluvchi sayyoraning atmosfera
dahshatlaridan biri. U binolarni vayronaga aylantiradi, ekinzorlarni payhon
qiladi, daraxtlarni ildizi bilan sug`urib tashlaydi, yengil inshootlarni buzib
yuboradi, ko`prik va yo`llarni shikastlaydi. U odamni bemalol havoga ko`tarishi
yoki uning ustiga shifer, oyna, gisht, turli buyumlar bo`laklarini olib kelib
tashlashi mumkin.
Dovullar sodir
bo`lishini oldindan aytib berish mumkin. Shu sababli dovul boshlanishidan avval
aholini ogohlantirish uchun «DIQQAT, BARCHAGA!» signali
beriladi. Signal ovozini eshitgach, televizor va radiopriyemniklardan beriladigan
axborotni tinglash kerak. Berilgan axborot mazmuniga qarab, muhofaza
tadbirlarini ko`rish lozim, ya’ni binoning shamol uradigan tomonidagi deraza,
eshiklarni yopish, deraza oynalariga qogoz yopishtirish, iloji bo`lsa
tusqichlar bilan to`sish, ichki bosimni muvozanatlash uchun shamol tegmaydigan
tomondagi eshik va derazalarni ochib, shu holatida qotirib quyish, suv va
oziq-ovqat, dori-darmonlar, fonar, kerosin lampa, sham, poxod plitasi,
batareyka bilan ishlaydigan radiopriyemniklarni shay qilib qo`yish kerak.
Hujjatlar va pullar yoningizda bo`lsin. Hovli, tom, ayvon, deraza
tokchalaridagi buyumlarni shamol uchirib ketmaydigan joyga qo`yish yodingizdan
ko`tarilmasin. Uylar pechkalar bilan isitiladigan bo`lsa, olovni o`chiring va
elektr ta’minoti uzilib qolishi mumkinligiga tayyor turing.
Radiopriyemnik va
televizor doimo ishlab turishi kerak, chunki yangi muhim axborot berib
qolinishi mumkin.
Bolalar bog`chalari
va makеablardagi o`quvchilar uylariga tarqatilish, mashg`ulotlar bekor
qilinishi lozim. Agar ogohlantirish signali kechroq berilgan bo`lib, bolalarni
tarqatishga ulgurilmasa, ularni binoning yerto`lasiga yoki markaziy qismiga
joylashtirish lozim. Yaxshisi dovul paytida avvaldan tayyorlab qo`yilgan
panajoylarda yoki hech bo`lmaganda yerto`lada panoh topgan ma’qul. Agar buning
iloji bo`lmasayu, siz tabiiy ofat vaqtida binoda bo`lishingizga to`g`ri kelsa,
u holda eng xavfsiz joyni tanlash zarur. Uyning o`rta qismi, yo`laklar,
binoning birinchi qavati shunday xavfsiz joy hisoblanadi. Deraza oynalari
parchalari sizni yarador qilishi mumkin, shuning uchun ham devorga yopishib
turish, devorga qurilgan shkaf ichiga kirib olish yoki ustingizni ko`rpalar
yordamida muhofaza qilishingiz zarur.
Agar dovul kuchi
avvaldan ma’lum bo`lsa, uning qanchalik xavfli ekanligini oldindan taxminan
bilish mumkin.
Dovul yoki tufon
vaqtida siz ko`chada bo`lsangiz, iloji boricha binodan uzoqroqda bo`lish va
ariq ichiga, yerga yopishib yotib olish zarur. Bu sizni xavf manbalaridan
muhofaza qiladi. Agar yaqin orada panajoy yoki bino yertulasi mavjud bo`lsa,
iloji boricha tezroq u yerga kirib olishga harakat qiling.
Ko`prik, gaz
magistrallari kabi yirik inshootlarni har qanday holda ham chetlab o`tish
kerak. Shuni yodda tutish lozimki, bunday kuchli tabiiy ofatlarning natijasi
odatda yong`in va boshqa texnogen avariyalardir. Shu sababli kimyoviy
korxonalar va neftni haydovchi zavodlar, turli xavfli ob’ektlar va elektr
tarmoqlaridan uzoqroqda bo`lgan ma’qulroq. Aytgandek, tufon bilan birga ko`p
hollarda momaqaldiroq birga kelgani uchun undan shikastlanish ehtimoli ham yo`q
emas.
Shamol to`xtashi
bilanoq darhol ko`chaga chiqish mumkin emas: bir necha daqiqadan so`ng shamol
yana qaytarilishi mumkin. Dovul to`xtaganiga ishonch hosil qilinganidan
so`nggina osilib turgan narsalar, bino qismlari, uzilgan simlar yo`qligini
tekshirib ko`rish, shundan keyin uydan chiqish mumkin. Gaz hidi kelmayot ganini
ham tekshiring. Avval bunga ishonch hosil qilib, so`ng olov yoqing. Liftdan
foydalanmang.
Tabiiy ofatning
yana bir turi - qor bo`roni. U bir necha sutka davom etishi mumkin.
Biroq, oz fursat - bir necha soat davom etgan shamol ham shahar hayotini jiddiy
izdan chiqarishi mumkin. Bunday vaqtda juda zarur bo`lgandagina uydan chiqing.
Avtomobilda
bo`lsangiz, faqat katta yo`ldan harakat qilish mumkin. Agar mo`ljalni yo`qotib
qo`ysangiz va qayoqqa yurish kerak ekanligini mashinadan tashqariga chiqib
qurmoqchi bo`lsangiz, u holda mashinadan juda ham uzoqlab ketmang. Umuman, eng
yaxshisi yaqin o`rtadagi biror aholi yashash joyida qor bo`roni o`tib ketishini
kutgan ma’qulroq.
Qum bo`roni ham bu turdagi
tabiiy ofatlardan biridir. Qum bo`roni
boshlanishining eng to`g`ri belgisi – to`satdan jimjitlik boshlanishidir.
Tovushlar birdaniga o`chadi. Cho`l xuddi jonsizga o`xshab qoladi. Havo
yetishmayotgandek tuyuladi.
Gorizontda
ko`ringan bulut tezlikda kattalashib, qora bulutga aylanadi. Go`yoki
yo`qlgandek tuyulgan shamol birdan ko`tarilib, tezda 150-200 km/s tezlikka
erishadi.
Qum bo`ronidan
muhofazalanish uchun avvalo joy tanlay bilish kerak. Katta tosh, daraxt sizni
qumdan muhofaza qilishi mumkin. Mashinada ketayotgan bo`lsangiz, uni shamol
yo`nalishiga nisbatan shunday to`xtatish kerakki, yashirinish joyi shamol
urmaydigan tomonda bo`lsin. Agar muhofaza vositasi faqatgina tosh yoki
daraxtdan iborat bo`lsa, yerga yotib, boshingizni latta bilan o`rang, ro`mol
orqali nafas oling.
Hech qachon
harakatni davom ettirishga harakat qilmang. Qum
bo`ronlari odatda, uzoq davom etmaydi.
Quyun (tornado) -
diametri bir necha undan yuzlab metrga yetadigan aylanuvchi havo ustunidir.
Quyun
yaqinlashganda quloqni qomatga keltiruvchi shovqin eshitiladi. Quyun ona yoki
boshqacha aytganda
quyun bulutidan (momaqaldiroq
buluti) tug`iladi, uzun xartum ko`rinishida pastga yergacha tushadi. Ustundagi
havo soat millariga teskari yo`nalishda 100 m/soniyadan ortiqroq tezlikda
aylanadi.
Ulkan havo girdobi
ichida bosim doimo past, shu sababli u yerga shamol ko`tara
olishi mumkin bo`lgan barcha narsalar surib olinadi va spiral bo`yicha yuqoriga
ko`tariladi.
Quyun yer yuzi
bo`ylab 50-60 km/s tezlikda harakat qiladi. Kuzatuvchilarning ta’kidlashicha,
uning paydo bo`lishi kishini darhol vahimaga soladi. Bu faqat uning
dahshatliligidan emas, balki uning halokatli oqibatlaridan ham tushunarlidir.
Quyun qumni minglab metr balandlikka ko`tarishi mumkin. U daraxtlarni ildizi
bilan qo`porib tashlashi, avtomobillarni havoga ko`tarishi, telegraf
ustunlarini atrofga sochib yuborishi, binolarning yuqori qavatlarini vayron
qilib, unlab kilometr masofaga uchirib ketishi mumkin.
Agar kuchli quyun
vaqtida muhofaza choralari ko`rilmasa, u odamni 10 qavatli bino balandligigacha
ko`tarib chiqishi, odamning ustiga uchirib ketayotgan narsalar bo`laklarini
olib kelib tashlashi, bino vayronalariga yopishtirib qo`yishi ham mumkin.
Quyun yaqinlashib
kelayotganida eng yaxshi qutqaruv vositasi - panajoylarda jon saqlashdir. Agar
metereo loglar oldindan ogohlantirgan bo`lsalar, favqulodda vaziyatlar
bopqarmasi (bo`limlari) xodimlari mahalliy televideniye va radiotarmoqlari
orqali aholiga xabar beradilar. Axborotda sizning qanday harakat qilishingiz
lozimligi aytiladi.
Dovul yoki tufon vaqtida
qanday muhofaza choralarini ko`rgan bo`lsangiz, bu holda ham xuddi shunday
ishlarni amalga oshiring. Quyun vaqtida binoning ichida emas, balki faqat
yerto`lalarda yashirinish mumkinligini esdan chiqarmang. Agar ochiq yerda
quyunga duch kelsangiz, u holda yo`l chetida, jarlik, chuqurliklarda berkinish
va yerga mahkam yopishib yotish kerak. Shahardan tashqarida mashinada
ketayotgan bo`lsangiz ham harakatlaringiz shu tariqa amalga oshirilishi lozim.
Shahar ichida transport vositasida bo`lsangiz, tezlikda uni tark etib, yaqin
oradagi bino yerto`lasiga kirish zarur.
Bunda shamol yoniga jala yoki do`l hodisasi
qo`shilishini ham e’tiborga olish lozim.
Поделитесь ссылкой с друзьями выделив текст.
Заметили ошибку, тогда выделите ошибочный текст и нажмите клавишы CTRL + ENTER.